Dereli
Dereli, Türkiye'nin Giresun ilinin bir ilçesidir. Giresun ilinin güneyinde, Şebinkarahisar yolunun 32. kilometresinde, Aksu Vadisi’nde yer alır
Tarihçe
Dereli 1926'da nahiye, 1 Nisan 1958 yılında ilçe olmuştur. Daha önceleri aynı yerde birkaç ev ile Türk ve Rum esnafın dükkânının bulunduğu Dölçukuru denen bir köy bulunmaktaydı.
Başbakanlık Devlet Arşivi'nde Dölçukuru Köyü YarAli Bey isimli bir Türkmen beyinin tımarı olarak 1500'lü yıllarda kayıtlı olduğu ve 400 has akçe vergi ödediği görülmektedir.
Dereli'nin tarihini Giresun'un tarihi içinde incelemek ve değerlendirmek gerekir. Giresun 1397 yılında Türkmen beyi Bayram Şah'ın torunu Emiroğlu Süleyman Bey tarafından fethedilmiş ve Türk yurdu haline getirilmiştir. Bu tarihten sonra Giresun ve çevresinde yoğun Türk nüfusun yerleşmeye başladığı görülmektedir.
Ancak Dereli civarında, Giresun merkezden çok daha önceki yıllarda Türklerin var olduğu ve buranın Kuşlu Han ve Zırhlı Han isimli iki Türkmen beyinin hâkimiyetinde bulunduğu çeşitli kaynaklarda yazılmaktadır. Türkmenler, Dereli’ye iki koldan (Kuşluhan ve Zırhlıhan) gelmişlerdir. Orta Asya'daki Horasan'dan (gelen Oğuz Türkmen boyları, Kelkit vadisi boyunca Şebinkarahisar'a ve Dereli’nin güneyine yerleşmeye başlamıştır. Diğer kol Harşit Vadisi'ne yerleşmiş olup, bunlardan bir kısmı ilçe çevresine gelerek yerleşmişlerdir. Haçlı Seferleri sonrasında Sinop çevresindeki Çepni adlı Oğuz boyları doğuya doğru ilerleyerek Giresun çevresi ve Dereli ilçesine yerleşmişlerdir.
Dereli ve civarına gelen Türkmenler, Selçuklu döneminde bölgeye yerleşmiştir. 1398 tarihinde Yıldırım Bayezid, yöreyi Osmanlılara bağlamak amacıyla düzenlediği seferde Canik Beyliği’nin merkezi Samsun’u ele geçirmiştir. Bu olay üzerine Dereli ve çevresinde yaşayan Türkler Osmanlılara katılmışlardır. Ankara Savaşı'ndan sonra Timur, yöreyi Türkmen Hacı Emiroğlu Süleyman Bey'e iade etmiştir. Bu dönemlerde Dereli çevresinde Akkoyunlu Türkmen hükümdarı tarafından şahıslara vakfedilmiş topraklar bulunmaktadır. Dereli ve çevresi Selçuklulardan bu yana Türk toprağıdır. Düşman işgali görmemiştir.
Prof. Dr. Faruk Sümer’in “Oğuzlar ve Türkmenler” adlı eserinde, Dereli de dâhil olmak üzere Giresun ve Trabzon’un bir bölümünün 1515 yılındaki tahrir defterlerinde Vilayet-i Çepni olarak ayrı bir bölge şeklinde gösterildiği belirtilmektedir. Bu köylerin adlarının Türkçe olduğu ve buralarda yaşayan Türkmenlerin Hacı Bektaş-ı Veli’nin müritleri olduğu da belirtilmektedir.
Dereli ve çevresi, Giresun kazasının bir köyü olarak, Tanzimat Dönemi'ne kadar Trabzon'a bağlandı. Tanzimattan sonra Karahisar'ı Şarki (Şebinkarahisar) Sancağı'na, sonra yine salnamelere göre Trabzon'a bağlı kaldı. Gürcistan'ın Ruslar tarafından işgal edilmesiyle Müslüman Gürcüler göç ederek 1892 yılında ilçeye bağlı bazı köylere yerleşmişlerdir. Cumhuriyet döneminde 1926 yılında Dereli, Giresun'a bağlı bir nahiye yapıldı. 1 Nisan 1958 tarihinde 7033 sayılı kanunla Dereli ilçesi kurulmuştur.
Giresun ilinin güneyinde, Şebinkarahisar yolunun 32. km'sinde kurulan ilçe Aksu Vadisi üzerine yerleşmiştir. Doğuda Keşap, Yağlıdere, batıda ise Bulancak ilçeleri yer almaktadır. İlçe "Yaylalar diyarı" diye anılır.
Detaylar
Dereli ilçe merkezinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 273 metredir. Giresun'un diğer ilçeleri gibi son derece dik ve engebeli bir araziye sahip olan Dereli, 3.000 metre yükseklikteki Karagöl-Kırklar Dağı'nın rakımına kadar ulaşabilmektedir. Giresun Dağları'nın en yüksek tepesi olan Abdal Musa Tepesi'nin rakımı 3.331 metredir. İç Anadolu Bölgesi'ne doğru geçiş, Eğribel Geçidi üzerinden yapılmaktadır. İlçenin yüzölçümü 849 km²'dir. İlçedeki yağış ortalaması 1.300 mm'ye ulaşmaktadır. Komsu illerdeki populer semtlerden Artvin Yusufeli icin buradan bilgi alinabilir.
İlçede herhangi bir fabrika, önemli üretim tesisi yoktur ancak yeni hidroelektrik santrali kurulmaktadır.
İlçe halkı genellikle gurbetçidir. İlçeyi sahile bağlayan Şebinkârahisar karayolu asfalt olup tüm köy yolları stabilizedir. Son zamanlarda bazı köy yollarında betonlama çalışmaları yapılmaktadır.
Bölgede fındık en önemli tarım ürünüdür. İlçenin bazı köyleri orman köyü olduğundan, orman köylüsünü kalkındırma amaçlı kooperatifler bulunmaktadır.
Ayrıca bölgede büyük ve küçükbaş hayvan yetiştiriciliği yanında, tatlı su balıkçılığı da yapılmaktadır. Fazla ticari olmasa da kümes hayvanları yetiştirilmekte ve arıcılık yapılmaktadır.
Dereli ilçesi organik tarıma uygun olmasına karşın bölge nüfusunun sürekli olarak göç vermesi sebebiyle uygulanamamaktadır.
İlçede tahsilli insan oranı yüksektir. 3 lise, 1 ortaokul ve 1 ilkokul bulunmaktadır. Sağlık Meslek Lisesi kapatılmıştır. İlçe halkının yüzde 98'i okuma yazma bilir. İlçeye Giresun Üniversitesi'ne bağlı Meslek Yüksek Okulu kurulmuştur.
İlçede turizm henüz tam gelişmemiş olup ekonomiye katkısı sınırlıdır. Daha çok iç turizm, doğa ve yayla turizmi hakimdir. Doğu Karadeniz'in en önemli yaylalarından Kümbet ve Bektaş yaylaları ilçe sınırları içinde bulunmaktadır. Turizmi geliştirmek için her yaz temmuz ayının ikinci pazar günü Kümbet Yaylası'nda yayla şenlikleri düzenlenmektedir. Diğer taraftan yüzyıllardır her yıl mayıs ayının altıncı günü Hıdırellez Şenlikleri'nin düzenlenmektedir.
Özellikler
İlçenin önemli tarihî eserleri arasında, Hisar Köyü'ndeki Meryem Ana Manastırı, Kuşluhan Kalesi, Yavuzkemal Köyü hanları ve tarihi ören yeri, Akkaya Köyü'ndeki Çobankayası resimleri ve çok sayıda kemer köprü, tekke ve ocak yeri bulunmaktadır.
Göçebe Türkmen Çepni’lerin Orta Asya’dan beri sürdürdükleri yaylacılık geleneği ilçede yaygın olup, hayvanlarını otlatmak için yöre halkı yaylaya çıkmaktadır. Bektaş ve Kümbet Yaylaları ilçe sınırları içinde bulunduğu için yayla şenliklerinin yapıldığı aylarda ilçede sosyal ve kültürel açıdan bir canlılık yaşanmaktadır.
Kümbet Yaylası Şenliği, temmuzun ikinci haftası (cuma-pazar) Kümbet Yaylası'nda yapılmaktadır.
Bektaş Yaylası Şenliği, ağustos ayının ilk haftası (cuma-pazar) Bektaş Yaylası'nda yapılmaktadır.
İlçe örf ve adet bakımından Giresun ile benzerlik göstermekte olup, Türkmen/Çepni boylarına has geleneksel giysiler halk tarafından özel günlerde giyilmektedir. Miladi takvimle 20 Mayıs'a denk gelen Mayıs Yedisi Kutlamaları, Aksu Deresi'nin denize döküldüğü yerde yapılmaktadır. Mayıs ayının altıncı gününe rastlayan Hıdırellez Şenlikleri de ilçenin, civar köylerin ve Karadeniz'in muhteşem manzarasına sahip Guskun Tepesi'nde yapılmaktadır.
Cenazelerde telkin verilmekte ve 3 gece mezar başında ateş/ışık yakılmakta, 4 cumalık ve 52. güne karsılık gelen 52 duası okunmaktadır.
Ramazan boyunca Tömbelekçi denilen ve genellikle çocuklardan oluşan gruplar, maniler söyleyerek evlerin kapısını çalar ve başta yufka ve tatlı olmak üzere çeşitli hediyeler toplar. Muharrem ayında aşure dağıtılır.
Efsaneler arasında Elik Keçi, Kuyu, Otbitmez, Bereket, Su Çobankayası ve Cami Yeri efsaneleri ünlüdür.
Günümüz
Alevi ve Bektaşi inançlarına uygun olarak ocak yerleri ziyaret edilir, hastalara şifa ve dertlere deva aranır, sacayaktan atlanır.
Bilindiği üzere Türkmen Çepniler Hacı Bektaş Veli'nin ilk müridleri olup Alevidirler. Bu konuda Prof. Faruk Sümer'in
Oğuzlar isimli eserinde 'Trabzon yöresi Çepnileri' bölümünde ayrıntılı bilgi mevcuttur.
Zırhlıhan ve Saltuk köylerinde Alevi yurttaşların yaptırdığı Cemevi bulunmaktadır.
Kuzukulağı yemeği, gücükdene çorbası, galdirik turşusu, armut ballaması ve çökelik yöresel yemeklerdir.
İlçede sosyal yaşam zayıftır. Eğitim seviyesi ortaokul düzeyindedir. Dereli eskiden yerleşik Rumların ve göçebe Türklerin yaşam alanı olduğu için ortaya çıkan ortak kültür günümüzde yaşanmaktadır.
İlçe Giresun ilinin en çok ozan yetişen bölgesidir. Bilhassa Bahçeli ve Saltuk köylerinden birçok
Kaymakamlık sitesi1 Ocak 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.